Κρίσιμες εκλογές σε Ιταλία και Αυστρία - προς τα πού πηγαίνει η Ευρώπη;

Από το πρωί στις 7  εκατομμύρια Ιταλοί ψηφοφόροι προσέρχονται στις κάλπες για ένα δημοψήφισμα ιδιαίτερα κρίσιμο όχι μόνο για την Ιταλία αλλά και για την τύχη της "Ενωμένης Ευρώπης" και ειδικά της Ευρωζώνης.

 
Μπορεί τυπικά οι Ιταλοί να ψηφίζουν για τις αρμοδιότητες της Γερουσίας αλλά το διακύβευμα είναι [πολύ ευρύτερο. Αφού αρχικά ο ίδιος ο Ρέντζι έχει δηλώσει ότι θα παραιτηθεί ενώ οι σεισμικές δονήσεις από ένα πιθανό όχι θα αγγίξουν τον σκληρό πυρήνα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος.



Πολλοί μιλούν για την άνοδο των "λαϊκιστών" και του "λαϊκισμού" αφού το ΟΧΙ στηρίζουν πρωταρχικά το κίνημα των πέντε αστέρων του Πέπε Γκρίλο αλλά και η ακροδεξιά Λέγκα του Βορρά. Λένε βέβαια τη μισή αλήθεια γιατί επίσης στο ΟΧΙ συντάσσονται κοινωνικά κινήματα και δυνάμεις ειδικά της εξωκοινοβουλευτικής και ριζοσπαστικής Αριστεράς.

Το τι θα συμβεί θα το ξέρουμε αργά σήμερα το βράδυ ... 

 Το ζήτημα είναι ότι οι λαοί της Ευρώπης ψάχνουν απεγνωσμένα να στείλουν ένα μήνυμα ενάντια στη γραφειοκρατία των Βρυξελλών, στις ασφυκτικές πολιτικές της λιτότητας και του νεοφιλελευθερισμού όπως και στη γερμανική επικυριαρχία. 

 Μόνο που αυτό - με δεδομένη την απουσία εναλλακτικών πολιτικών προτάσεων από την Αριστερά - σπεύδουν να το οικειοποιηθούν και να το αξιοποιήσουν οι δτυνάμεις της Ακροδεξιάς και ό,τι πιο σκοτεινού έχει παρουσιάσει αυτή η ήπειρος. 

 Ίσως πιο χαρακτηριστικό είναι αυτό το φαινόμενο στην Αυστρία όπου για πρώτη φορά μετά ΄το Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο υπάρχει ο κίνδυνος να αναδειχτεί στην ηγεσία μιας χώρας εκπρόσωπος των ναζιστών - γιατί στην ουσία τέτοιος είναι ο Νόμπερτ Χόφερ, υποψήφιος του "Κόμματος της Ελευθερίας" (πώς οι λέξεις χάνουν τη σημασία τους, αλήθεια ...!). 

 Ο οποίος αξιοποιώντας το ξενοφοβικό κλίμα αλλά και τα όποια οικονομικά προβλήματα προβάλλει το αποκρουστικό πρόσωπο της ακροδεξιάς και νεοναζιστικής δημαγωγίας, ενώ μιλά και για τον παγγερμανισμό (!) και άλλα θέματα που μας φέρνουν ανατριχίλα!


 Αυτή είναι η επιτυχία (!) της Ενωμένης Ευρώπης - των τραπεζών, των πολυεθνικών, του νεοφιλευθερισμού και της λιτότητας - που μετά από 60 χρόνια περίπου φέρνει στο προσκήνιο τους βρικόλακες της ιστορίας!

 

Αλλά όπως είπαμε για ασφαλέστερα και γενικότερα συμπεράσματα, ας περιμένουμε τα ίδια τα αποτελέσματα

Η ελεύθερη αγορά δεν έριξε το Τείχος του Βερολίνου – ένα ενδιαφέρον άρθρο του Melvyn P. Leffler στο Foreign Policy.

“ Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν παρερμηνεύσει το τέλος του κομμουνισμού για ένα τέταρτο του αιώνα. Ήρθε η ώρα να  δούμε τα πράγματα καθαρά.”

Συνεχίζοντας τα δημοσιεύματα του Νέου Μέτοικου για τα 25 χρόνια από την Πτώση του Τείχους του Βερολίνου παρουσιάζουμε το άρθρο του Melvyn P. Leffler στο Foreign Policy.

Ο Leffler παρουσιάζει ορισμένες κριτικές απόψεις για την καυχησιολογία, τον κομπασμό του αμερικανικού πολιτικού κατεστημένου – που τη χαρακτηρίζει ως ύβρη – και για την άκριτη αποδοχή των νεοφιλελεύθερων δογμάτων.

 Βέβαια, ο ίδιος είναι υποστηρικτής της “κοινωνικής αγοράς” και ενός ρυθμισμένου καπιταλισμού με την παρέμβαση του κράτους και των κυβερνήσεων.

 Έχουν σημασία, ωστόσο, οι απόψεις του για να κατανοήσουμε και τους προβληματισμούς ή και τη πολιτικο- ιδεολογική αντιπαράθεση που αναπτύσσεται αυτή την περίοδο στις ΗΠΑ αλλά και σε άλλες δυτικές χώρες.

 Στο τέλος αναγνωρίζει και ο ίδιος ότι φυσικά δεν έχουμε γνωρίσει το «τέλος της ιστορίας» που αυτάρεσκα διακήρυξαν οι πολιτικοί και ιδεολογικοί εκπρόσωποι των νικητών του Ψυχρού πολέμου αφού – όπως χαρακτηριστικά αναφέρει: “η αναταραχή, οι συγκρούσεις και ο πόνος στην πραγματικότητα ποτέ δεν τελειώνει.”        

Στις 9 Νοεμβρίου, 1989, ο Gunter Schabowski, εκπρόσωπος του καθεστώτος της Ανατολικής Γερμανίας,  μέσα από μια συνέντευξη Τύπου και έναν αδέξιο χειρισμό άλλαξε την ιστορία.

Αν και ο Schabowski ήταν μέλος του Πολιτικού Γραφείου, ο ίδιος δεν είχε παρακολουθήσει τη συνεδρίαση του νωρίτερα μέσα στην ίδια ημέρα, όταν η επιτροπή αποφάσισε για τις νέες ταξιδιωτικές ρυθμίσεις του Κομμουνιστικού Κόμματος. Εκείνος δεν τις είχε διαβάσει ακόμα, όταν στάθηκε σ’ ένα δωμάτιο γεμάτο δημοσιογράφους.

Για μήνες, οι Ανατολικογερμανοί έφευγαν προς τη Δυτική Γερμανία, μέσω της Ουγγαρίας και της Τσεχοσλοβακίας. Το καθεστώς βρισκόταν σε βαθιά αμηχανία, και κλονίστηκε ακόμη περισσότερο από την αυξανόμενη αναταραχή στις πόλεις της Ανατολικής Γερμανίας. Οι διαδηλωτές πραγματοποίησαν ειρηνικές συγκεντρώσεις στη Λειψία, κάθε βδομάδα για αρκετούς μήνες, προσελκύοντας ολοένα και μεγαλύτερα πλήθη. Παρακινούμενοι από εκκλησιαστικές ομάδες, οικολόγους και μη-κυβερνητικές οργανώσεις που αγωνίζονταν για την ειρήνη και τον αφοπλισμό, οι ανατολικογερμανοί διαδήλωναν στους δρόμους, φωνάζοντας συνθήματα για αλλαγή, αλλά και φοβούμενοι την καταστολή.

Στο νέο της βιβλίο “Η κατάρρευση”, η ιστορικός Μαρία Sarotte παρουσιάζει λεπτομερώς το ρόλο των απλών ιδιωτών και τα τυχαία περιστατικά που οδήγησαν στην πτώση του Τείχους του Βερολίνου: οι ηγέτες του Κόμματος γνώριζαν ότι έπρεπε να διαμορφώσουν νέους ταξιδιωτικούς κανόνες ώστε να εκτονώσουν την κρίση και να αποτρέψουν την αυξανόμενη πίεση από τους συντρόφους τους στην Πράγα, τη Βουδαπέστη και τη Μόσχα. Αλλά δεν ήθελαν να ανοίξουν διάπλατα τα σύνορα. Δεν είχαν την πρόθεση να επιτρέψουν στους ανατολικογερμανούς να φύγουν χωρίς να ζητήσουν άδεια.

Για το μεγαλύτερο μέρος, οι δημοσιογράφοι κάθονταν βαριεστημένοι στη διάρκεια μιας ώρας συνέντευξης τύπου. Ο Schabowski έδωσε συγκεχυμένες απαντήσεις σε μια σειρά από ερωτήματα. Καθώς πλησίαζε επτά το απόγευμα, ρωτήθηκε σχετικά με τους νέους ταξιδιωτικούς κανόνες. Ανακάτεψε τα χαρτιά του, και πάλι μίλησε άσκοπα, στη συνέχεια είπε ότι "απ’ όσο ξέρω ... θα είναι δυνατό για κάθε πολίτη να μεταναστεύσει." Οι δημοσιογράφοι του έκαναν καυστικές ερωτήσεις, αλλά αυτός δεν μπορούσε να αποσαφηνίσει τους νέους κανονισμούς. Έκπληκτος  από την αναταραχή που είχαν προκαλέσει οι δηλώσεις του, θέλοντας να φύγει γρήγορα, και προφανώς έχοντας κακή πληροφόρηση και ο ίδιος, πρόσθεσε ότι οι νέοι κανόνες θα τεθούν σε ισχύ «αμέσως» - ακόμη και στο Βερολίνο.

Οι δημοσιογράφοι των τηλεοπτικών καναλιών  ανέφεραν αμέσως ότι τα σύνορα είχαν ανοίξει. Οι ανατολικοβερολινέζοι συνέρρεαν στα σημεία ελέγχου κατά μήκος του τείχους που χώριζε την πόλη τους από το 1961. Αντιμετωπίζοντας το χάος, οι φρουροί δεν ήξεραν τι να κάνουν. Θα έπρεπε να πυροβολήσουν; Θα έπρεπε να προσπαθήσουν να εξηγήσουν ότι οι ταξιδιωτικοί περιορισμοί δεν είχαν, στην πραγματικότητα, χαλαρώσει;

Το πλήθος συνέχισε να αυξάνεται. Φοβούμενοι τη βία και μην ξέροντας τι να κάνουν, οι φρουροί άνοιξαν τις πύλες. Χαρούμενοι πολίτες πέρασαν το Τείχος και στη συνέχεια το έριξαν.

Αυτό το Σαββατοκύριακο συμπληρώνεται  ένα τέταρτο αιώνα από την πτώση του Τείχους. Οι Γερμανοί θα τιμήσουν την επέτειο στην Πύλη του Βρανδεμβούργου με μια πανηγυρική ομιλία από την καγκελάριο Άνγκελα Μέρκελ, μια συναυλία του Peter Gabriel, και με μια επίδειξη  8.000 λαμπερών φανών. Οι κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο θα κάνουν δηλώσεις μνήμης και σεβασμού. Αλλά τι ακριβώς πρέπει ο κόσμος να γιορτάζει; Πώς θα πρέπει οι μελλοντικές γενιές να σκέφτονται αυτό το γεγονός; Ποια διδάγματα μπορούν να αντληθούν από αυτό;

Εμείς οι Αμερικανοί θέλουμε  να πιστεύουμε ότι η διάλυση του Τείχους επιβεβαίωσε το λυτρωτικό ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών, την ορθότητα της πολιτικής της ανάσχεσης, την αποτελεσματικότητα της συσσώρευσης όπλων που ξεκίνησε από τον Πρόεδρο Ρόναλντ Ρήγκαν, καθώς και την παγκόσμια διακήρυξη της ελευθερίας. Η Πτώση του Τείχους ενίσχυσε την άποψη των Αμερικανών για τον εξαιρετικό ρόλο του εαυτού τους. Αυτή η θριαμβολογία υιοθετήθηκε από μια τόσο ετερόκλητη ομάδα προσώπων, όπως ο Τζορτζ Μπους, οι Κλίντον, οι Ντόναλντ Ράμσφελντ και Ντικ Τσένι, ο Πολ Γούλφοβιτς και ο Ντάγκλας Φέιθ.

Αλλά η θριαμβολογία δεν αναπτύχθηκε άμεσα. Όταν ο Πρόεδρος Μπους άκουσε τις πρώτες ειδήσεις  από τις  εξελίξεις στο Βερολίνο, ήταν επιφυλακτικός. Καλωσόρισε την αυξανόμενη ελευθερία της Ανατολής Γερμανούς, αλλά ήταν αποφασισμένος να αποφευχθεί η ρητορική που ενδεχομένως επέσπευδε τη Σοβιετική καταστολή. "Κάποιοι ήθελαν να σκαρφαλώσουν στην κορυφή του Τείχους του Βερολίνου," αυτός είπε στους δημοσιογράφους εκείνες τις στιγμές. "Λοιπόν, ποτέ δεν άκουσα μια τόσο ηλίθια ιδέα." Ο πρόεδρος θυμήθηκε τα γεγονότα στη Βουδαπέστη το 1956 και στην Πράγα το 1968, και δεν μπορούσε να αγνοήσει την πρόσφατη βίαιη καταστολή από το κινεζικό κομμουνιστικό καθεστώς στην πλατεία Τιενανμέν.

  Ωστόσο, μετά την επανένωση της Γερμανίας και τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης ο Ψυχρός Πόλεμος τελείωσε και ο πρόεδρος δεν μπορούσε πλέον να αντισταθεί στο να λάβει τα εύσημα για τα γεγονότα: «Οδηγήσαμε στην πτώση του Σιδηρού Παραπετάσματος και στο θάνατο του αυτοκρατορικού κομμουνισμού," είπε σε μια συγκέντρωση  υποστηρικτών του στο Οχάιο το Μάιο του 1992. Λίγους μήνες αργότερα, η επίσημη προεκλογική πλατφόρμα του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος προχώρησε ακόμη περισσότερο: "Η πτώση του Τείχους του Βερολίνου σηματοδοτεί μια κοσμοϊστορική αλλαγή στον τρόπο που οι άνθρωποι ζουν .... Εμείς οι Ρεπουμπλικάνοι είδαμε καθαρά τους κινδύνους του κολεκτιβισμού, όχι μόνο τη στρατιωτική απειλή, αλλά τη βαθύτερη απειλή για την ψυχή των ανθρώπων που υποδουλώνονται στην εξάρτηση του. " Εμφανιζόμενος στην συνέλευση των Ρεπουμπλικάνων για την τελευταία δημόσια ομιλία του το 1992 πριν κτυπηθεί από τη νόσο Αλτσχάιμερ, ο Ρήγκαν διαβεβαίωσε τους ακροατές του ότι αυτό ήταν αλήθεια: «Εμείς οι Αμερικανοί δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε ότι ήμασταν η ηθική δύναμη που νίκησε τον κομμουνισμό."

 Οι Δημοκρατικοί, επίσης, παρερμήνευσαν την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Συμφώνησαν ότι η κατάρρευση του κομμουνισμού στην Ανατολική Ευρώπη και τη Σοβιετική Ένωση απαξίωνε το ρόλο της κυβέρνησης και καταδείκνυε την ανωτερότητα των ελεύθερων αγορών. Αγκάλιασαν  το ανοικτό εμπόριο και την παγκοσμιοποίηση, την Πράξη για τη Βορειοαμερικανική Ζώνη Ελευθέρων Συναλλαγών και τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου.

  Κατάργησαν το τείχος προστασίας ανάμεσα στην περιοχή της Ύφεσης και της εμπορικής και επενδυτικής τραπεζικής δράσης και απέτυχαν να ρυθμίσουν τους αναπτυσσόμενους τομείς της χρηματοπιστωτικής οικονομίας, όπως τις συναλλαγές σε παράγωγα και την τιτλοποίηση των στεγαστικών δανείων. Ανάγκασαν και τις άλλες κυβερνήσεις για την απελευθέρωση των δημοσιονομικών ελέγχων ως προϋπόθεση συμφώνων ελεύθερων συναλλαγών ή για την εξασφάλιση οικονομικής βοήθειας κατά τη διάρκεια της ασιατικής οικονομικής κρίσης. "Η τάση προς τη δημοκρατία και τις ελεύθερες αγορές σε ολόκληρο τον κόσμο," είπε ο Μπιλ Κλίντον, "προωθεί τα αμερικανικά συμφέροντα." Το τέλος του Τείχους, η κατάρρευση της ρωσικής οικονομίας, καθώς και η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, ολοκλήρωσε τον εναγκαλισμό των νεοφιλελεύθερων οικονομικών πολιτικών και από τις δύο πλευρές της αμερικανικής πολιτικής.

Μετά την 11^η Σεπτεμβρίου, οι μνήμες του Τείχους του Βερολίνου συνέχισαν να διασκεδάζουν και να εμπνέουν τους κυβερνητικούς αξιωματούχους των ΗΠΑ. Στις 9 Νοεμβρίου 2001, ο Πρόεδρος Τζορτζ Μπους κήρυξε την "Παγκόσμια Ημέρα για την Ελευθερία." Είπε, "Όπως και στη πτώση του Τείχους του Βερολίνου και την ήττα του ολοκληρωτισμού στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, η ελευθερία θα θριαμβεύσει σε αυτόν τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας."

Αυτός ο τρόπος σκέψης διαμόρφωσε τη γλώσσα – στην πραγματικότητα την ύβρι - που διατυπώθηκε στην Δήλωση Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας του 2002: «Οι μεγάλοι αγώνες του 20ου αιώνα μεταξύ ελευθερίας και ολοκληρωτισμού τελείωσαν με μια αποφασιστική νίκη για τις δυνάμεις της ελευθερίας και με ένα ενιαίο βιώσιμο μοντέλο εθνικής επιτυχίας: με ελευθερία, δημοκρατία, και ελεύθερη επιχείρηση». Δεν είναι δύσκολο να χαράξουμε μια διαχωριστική γραμμή από την μετά τον Ψυχρό Πόλεμο θριαμβολογία και την εισβολή στο Ιράκ το 2003: Παρατηρώντας βίντεο από την ανατροπή του αγάλματος του Σαντάμ, ο Υπουργός Άμυνας Ντόναλντ Ράμσφελντ είπε σκεπτικά σε συνέντευξη Τύπου στο Πεντάγωνο: "Παρακολουθώντας [τους Ιρακινούς] ... δεν μπορεί κανείς να βοηθήσει, αλλά σκεφτείτε την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και την κατάρρευση του Σιδηρού Παραπετάσματος».

Αυτές οι αντιπαραβολές δεν είναι απλά λανθασμένες, είναι τελείως λάθος. Με ό, τι γνωρίζουμε τώρα για την ιστορία της Πτώσης του Τείχους  - τη συμπτωματικότητα του γεγονότος και τον τρόπο αντίδρασης των απλών ανθρώπων - θα πρέπει να αντλήσουμε διαφορετικά μαθήματα, αυτά που δεν σχετίζονται με την οικουμενική έκκληση της ελευθερίας ή τη γενναιοδωρία των ελεύθερων αγορών ή την αποτελεσματικότητα της δύναμης, της εξουσίας και της αποτροπής.

Πρέπει, πρώτα, να αναγνωρίσουμε το ρόλο της επανάστασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το ρόλο των μη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ), όπως του Παρατηρητηρίου του Ελσίνκι, της Επιτροπή Υπεράσπισης των Εργατών (KOR), στην Πολωνία, και της Χάρτας 77 στην Τσεχοσλοβακία, και πολλών άλλων. Αυτές οι ομάδες, αν και διαφορετικές στην ιδεολογία και την τακτική, όλες διεκδικούσαν την αλλαγή, τη διαφάνεια, την ελεύθερη έκφραση, την ατομική ευκαιρία, τη θρησκευτική ελευθερία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Οι ιστορικοί έρχονται τώρα να εκτιμήσουν τη δράση  και τη συνεισφορά αυτών των ΜΚΟ για την πτώση του κομμουνισμού. Αυτές οι ομάδες που υπερασπίστηκαν τις συμφωνίες του Ελσίνκι του 1975, τις συμφωνίες που υπογράφηκαν από 35 χώρες της Ευρώπης - κομμουνιστικές, μη-κομμουνιστικές και ουδέτερες, καθώς και τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά - οι οποίες παρουσίασαν τις αρχές που θα κατεύθυναν τις σχέσεις Ανατολής-Δύσης, συμπεριλαμβανομένων της οικονομικής, επιστημονικής, πολιτιστικής και της τεχνολογικής συνεργασίας. Χάραξαν την υποχρέωση όλων των συμβαλλομένων να σεβαστούν τα θεμελιώδη δικαιώματα όπως την ελευθερία της σκέψης, της θρησκείας και της συνείδησης.

Οι ΜΚΟ παρουσιάστηκαν σ 'όλη την Ευρώπη, ανατολική και δυτική, υπερασπίζοντας το δικαίωμα σε ελεύθερη πρόσβαση και ταξίδια, για την προώθηση των πολιτιστικών ανταλλαγών, για να στηρίξουν την οικογενειακή επανένωση, και, πάνω απ' όλα, με στόχο να ελέγχουν τις κυβερνήσεις που θεωρούνταν υπόλογες για τη φυλάκιση αντιφρονούντων, για διακρίσεις σε βάρος των μειονοτήτων, που κατέπνιγαν  την κοινωνία των πολιτών, που συμπίεζαν τα δικαιώματα των εργαζομένωνγια οργάνωση και συνδικαλιστικές ελευθερίες, ή παραβίαζαν την ελευθερία της θρησκείας ή του Τύπου. Αυτές οι ΜΚΟ εργάστηκαν ακούραστα για να καταγγείλουν τους παραβάτες. Προώθησαν διακρατικές επαφές, καθώς και την αμοιβαία υποστήριξη και βιωσιμότητά των διαφωνούντων σε όλη την Ανατολική Ευρώπη και τη Σοβιετική Ένωση. Όσο τίποτα, αυτό οδήγησε στην πτώση των κατασταλτικών κομμουνιστικών καθεστώτων. 

Όταν σκεφτόμαστε την κατάρρευση του κομμουνισμού, θα πρέπει να τονίσουμε και να γιορτάσουμε την ελκυστικότητα μιας κοινωνικής οικονομίας της αγοράς -. Όχι  της ελεύθερης επιχείρησης. Πράγματι, ήταν οι αρχές της κοινωνικής αγοράς, ο ελεγχόμενος ανταγωνισμός και μια δέσμευση για την κοινωνική ισότητα και ένα δίχτυ ασφαλείας, που ενσωματώθηκαν στο νόμο για την ίδρυση της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης της Δυτικής και Ανατολικής Γερμανίας. Στο ιδεολογικό ανταγωνισμό μεταξύ ελεύθερης επιχείρησης και του κομμουνισμού, η κοινωνική αγορά κέρδισε τον Ψυχρό Πόλεμο. Παρά την επίθεση Ρέιγκαν-Θάτσερ στην κυβέρνηση και τη ρύθμιση, τα κοινωνικά δίχτυα ασφαλείας δεν διαβρώθηκαν στη δεκαετία του 1980, ούτε ακόμη και στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Μεγάλη Βρετανία. Και σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση, η κοινωνικής προστασίας ως ποσοστό του ΑΕΠ έφθασε πράγματι στο αποκορύφωμά της το 1993.

Η ικανότητα να συμβιβάσει την ειρήνη με την ευημερία έκανε τη Δύση τόσο ελκυστική για τους πολίτες πίσω από το Σιδηρούν Παραπέτασμα. Και από αυτή την άποψη, αν αναλογιστούμε την πτώση του Τείχους, θα πρέπει επίσης να γιορτάσουμε την αποτελεσματικότητα των υπερεθνικών θεσμών και της ευρωπαϊκής οικονομικής ολοκλήρωσης. Το Τείχος του Βερολίνου έπεσε, λόγω της γαλλο-γερμανικής συμφιλίωσης, λόγω της επιτυχίας της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα και της Κοινής Αγοράς, και λόγω των ελπίδων που ενέπνευσε στα τέλη της δεκαετίας του 1980 από την μελλοντική Ευρωπαϊκή Ένωση. Το Τείχος του Βερολίνου έπεσε, εξαιτίας της ανθεκτικότητας των δυτικών οικονομιών και την ελκυστικότητα του πολιτισμού της μαζικής κατανάλωσης. Όταν οι ανατολικογερμανοί συνέρρεαν στη Δυτική Γερμανία, που δεν πήγαιναν εκεί για να επευφημήσουν την άφιξη των πυραύλων Πέρσινγκ  II.

Παρ 'όλα αυτά, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι η οικονομική ανασυγκρότηση και η ολοκλήρωση της Δυτικής Ευρώπης δεν θα είχε συμβεί χωρίς τα αμερικανικά στρατεύματα που στάθμευαν στην Ευρώπη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και την ίδρυση του ΝΑΤΟ. Η στρατιωτική δύναμη των ΗΠΑ και οι στρατηγικές δεσμεύσεις ήταν το απαραίτητο φόντο για τη γαλλο-γερμανική συμφιλίωση και τον εκσυγχρονισμό των δυτικοευρωπαϊκών οικονομιών.

Ωστόσο οι σοφοί ηγέτες συνειδητοποίησαν ότι η στρατιωτική δύναμη από μόνη της δεν θα κέρδιζε  τον Ψυχρό Πόλεμο.

Ο Ρήγκαν αντιληφθεί ότι η διαπραγμάτευση από τη θέση ισχύος σήμαινε διαπραγμάτευση, προσέγγιση και κατανόηση του αντιπάλου. Ο Μπους αναγνώρισε ότι η σύνεση και η αυτοσυγκράτηση ήταν κρίσιμης σημασίας. Ήξερε ότι δεν πρέπει να αντιδράσει υπερβολικά, ότι δεν πρέπει να προκαλέσει την καταστολή μέσα από την Ανατολική Γερμανία ή από το Κρεμλίνο. Ο Καγκελάριος της Δυτικής Γερμανίας Χέλμουτ Κολ κατανόησε ότι μια ενωμένη Γερμανία έπρεπε να εντάσσεται στο πλαίσιο υπερεθνικών θεσμικών οργάνων, όπως το ΝΑΤΟ και η ΕΕ. Ο Γάλλος πρόεδρος Φρανσουά Μιτεράν πιέστηκε για να προχωρήσει η Νομισματική Ένωση το 1992, που θεωρήθηκε προϋπόθεση για εξισορρόπηση της γερμανικής δύναμης καθησυχάζοντας και τους γείτονες της Γερμανίας.

Οι μη κυβερνητικούς θεσμοί, οι νομισματικές ενώσεις, και οι κακότεχνες συνεντεύξεις τύπου πιθανόν δε δημιουργούν τις δραματικές, θριαμβευτικές αφηγήσεις που κάνουν τους Αμερικανούς να αισθάνονται καλά με τον εαυτό τους και την κυβέρνησή τους. Αλλά πρέπει να απορρίψουμε τις απλές εξηγήσεις των γεγονότων. Μια ιστορία που παραγνωρίζει το τι συνέβη οδηγεί σε ιδεολογική ύβρη και λαθεμένα διδάγματα για το μέλλον, από την καταστροφική οικονομική απορύθμιση στην υπερ-εμπιστοσύνη για την ικανότητα της αμερικανικής στρατιωτικής ισχύος να μετασχηματίσει άλλες κοινωνίες. 

Αλλά ακόμη και αν αναγνωρίζουμε τα όρια και την πολυπλοκότητα, θα πρέπει να είμαστε σε θέση να συμφωνήσουμε σχετικά με την 25η επέτειο από την Πτώση του Τείχους ότι απομένουν πολλά για να γιορτάσουμε. Σε κύριο άρθρο της στις 11 Νοέμβρη 1989, η εφημερίδα New York Times έθεσε τα γεγονότα στη σωστή τους διάσταση:. «Τα πλήθη των νεαρών Γερμανών χόρεψαν πάνω στο μισητό Τείχος του Βερολίνου το βράδυ της Πέμπτης Χόρευαν για τη χαρά -  χόρευαν για την ιστορία. Χόρευαν επειδή ο. τραγικός κύκλος της καταστροφής που συντάραξε την Ευρώπης πρώτη φορά πριν από 75 χρόνια, αγκάλιασε δύο παγκόσμιους πολέμους, ένα ολοκαύτωμα, και έναν ψυχρό πόλεμο, φάνηκε επιτέλους να πλησιάζει το τέλος. "

Εμείς, επίσης, μπορούμε να εξακολουθούμε να χαιρόμαστε, ακόμη κι αν γνωρίζουμε ότι η αναταραχή, οι συγκρούσεις και ο πόνος στην πραγματικότητα ποτέ δεν τελειώνει.         

* Ο Melvyn P. Leffler είναι καθηγητής Αμερικανικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια

Ευρωπαϊκά αδιέξοδα και γερμανικός δογματισμός

Αντιμέτωπη με τεράστιες προκλήσεις βρίσκεται η νέα Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπό τον Ζαν Κλοντ Γιούνκερ, η οποία αναλαμβάνει από αύριο, 1η Νοεμβρίου, επίσημα τα καθήκοντά της, σύμφωνα με σημερινά δημοσιεύματα του ευρωπαϊκού τύπου.

H νέα Κομισιόν αναλαμβάνει τα ηνία της ΕΕ σε μια πολύ κρίσιμη χρονική συγκυρία, καθώς η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με πολλά και διαφορετικά αδιέξοδα, δήλωσε σε συνέντευξή του προς τη Γερμανική Ραδιοφωνία ο σοσιαλδημοκράτης πολιτικός και πρώην κοινοτικός επίτροπος Γκίντερ Φερχόιγκεν.

«Καταρχήν η πολιτική κρίση την οποία βιώνουμε και η οποία εκφράζεται μέσα από τη δυσαρέσκεια των ανθρώπων για τα αποτελέσματα της ευρωπαϊκής ενοποίησης αλλά και τα πρώτα σημάδια διάλυσης, εάν σκεφτεί κανείς τι μας περιμένει στη Μεγάλη Βρετανία. Δεύτερον, η ανικανότητα επίλυσης της οικονομικής και δημοσιονομικής κρίσης. Αντί να λυθεί, οδήγησε στη διόγκωση των κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων στην Ευρώπη. Και τρίτον το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια αποδυναμώθηκε ο ρόλος της Ευρώπης στον κόσμο».

Οι ευθύνες Μπαρόζο

Όπως υπογράμμισε ο Γκίντερ Φερχόιγκεν, η απερχόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή και ο πρώην επικεφαλής της Ζοζέ Μανουέλ Μπαρόζο δεν κατάφεραν τα τελευταία χρόνια να δώσουν πειστικές απαντήσεις σε μια σειρά κρίσιμων θεμάτων.

«Ναι, δυστυχώς έτσι είναι. Όταν σκέφτομαι το έτος 2004, όταν ανέλαβε ο Μπαρόζο, και τη σημερινή κατάσταση εν έτη 2014, τότε πρόκειται για μια διαφορετική ΕΕ σήμερα, η οποία σε καμία περίπτωση δεν βρίσκεται σε καλύτερη κατάσταση από τότε. Το αντίθετο! Θα ήταν όμως άδικο, τελείως άδικο, να επιρρίψει κανείς την ευθύνη για όλες τις κρίσεις και δυσκολίες που αντιμετωπίζει η ΕΕ στον πρόεδρο της Κομισιόν και την ομάδα του. Όλοι φέρουν ευθύνες».

Πόσο αξιόπιστη όμως μπορεί να είναι η Κομισιόν όταν εγκρίνει τους προϋπολογισμούς της Γαλλίας και της Ιταλίας, παρά το γεγονός ότι προβλέπεται ένα υψηλότατο έλλειμμα, ρωτήθηκε ο σοσιαλδημοκράτης πολιτικός;

Περί γερμανικών ευθυνών

 «Αυτό δεν είναι εύκολο να απαντηθεί. Στο ερώτημα αυτό κρύβεται ένας πολύ γερμανικός τρόπος σκέψης. Με συγχωρείτε που το λέω έτσι. Στο ερώτημα αυτό κρύβεται μια φράση του Τέο Βάιγκελ που για εμάς τους Γερμανούς έχει ριζώσει στο πετσί μας, ότι 3 % σημαίνει 3 %. Η αλήθεια είναι ότι το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης πρέπει να αντιμετωπίζεται σε ένα λογικό μακροοικονομικό πλαίσιο. Εγώ, όπως επίσης ο Ζαν Κλοντ Γιούνκερ αλλά και πολλοί άλλοι, είμαι από αυτούς που λένε ότι ο γερμανικός δογματισμός σε αυτό το ζήτημα είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους φτάσαμε εδώ όπου βρισκόμαστε. Θεωρώ αναγκαία μια πιο ευέλικτη και μακροπρόθεσμη διαχείριση αυτού του ζητήματος και των σχετικών αποφάσεων. Δεν θα ασκούσα λοιπόν κριτική στην Κομισιόν ως προς αυτό».

Σύμφωνα με τον Γκίντερ Φερχόιγκεν θα πρέπει να λαμβάνονται πάντα υπόψη οι ιδιαίτερες συνθήκες της κάθε χώρας, η πολιτική που ασκείται εκεί και οι αποφάσεις που λαμβάνονται. «Το να πιέζεις όμως για εξυγίανση μέσα από ένα ή δυο βήματα, σε έναν προϋπολογισμό που παρουσιάζει ουσιαστικά προβλήματα είναι, όπως διαπιστώσαμε, μια επικίνδυνη πολιτική, είναι πολιτικά και οικονομικά επικίνδυνο».

Φυσικά, ο κ. Φερχόιγκεν τώρα που αποσύρθηκε από την Κομισιόν μας τα λέει αυτά.

Και φυσικά, επίσης, αναφέρει ένα μέρος της αλήθειας ενώ αποκρύπτει τις τεράστιες πολιτικές ευθύνες των σοσιαλδημοκρατών που στην ουσία έχουν γίνει συνδιαχιεριστές μαζί με τους χριστιανοδημοκράτες και δεξιούς της Ευρωπαϊκής τάξης πραγμάτων.

 Και ακόμη ακριβέστερα μάλλον έχουν γίνει ουραγοί τους και θερμοί θιασώτες των δογμάτων του νεοφιλελευθερισμού.

                             

Φυσικά υπάρχει «γερμανικός δογματισμός» ο οποίος καταδυναστεύει την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Συνδέεται με την ακαμψία – η οποία εξελίσσεται σε νεκρική ακαμψία για τις ασθενέστερες χώρες ειδικότερα – στην εφαρμογή του Συμφώνου Σταθερότητας με το «μαγικό» όριο του 3%.

Γεγονός που συνδέεται πραγματικά με τη διεύρυνση του χάσματος μεταξύ πλουσίων και πιο φτωχών κρατών.

Με την ενίσχυση της θέσης της Γερμανίας εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τη μεταφορά πλούτου και πόρων από τις χώρες του Νότου προς αυτήν κυρίως αλλά και προς μια μικρή ομάδα χωρών που λειτουργούν δορυφορικά γύρω της.

Και τελικά λειτουργεί προς όφελος των πολύ μεγάλων οικονομικών συμφερόντων – εταιρειών, μονοπωλίων, κυρίως τραπεζών – που συνεχίζουν τη ληστρική τους πορεία και μέσα στη βαθιά οικονομική κρίση που διανύουμε.

«Το κεφάλαιο στον 21ο αιώνα» και ο αντίλογος – ένας «διάλογος» ανάμεσα στον Τομά Πικετί και στον Έντμουντ Φελπς

                                                        

Επιστροφή στο παρελθόν και αυξανόμενο χάσμα πλούσιων και φτωχών προβλέπει ο Γάλλος Τομά Πικετί στο βιβλίο του «Το κεφάλαιο στον 21ο αιώνα». Ο αντίλογος έρχεται από τον Αμερικανό νομπελίστα Έντμουντ Φελπς, ο οποίος – όπως και η πλειοψηφία των mainstream οικονομολόγων – ανήκει στο κυρίαρχο ρεύμα του νεοφιλελευθερισμού..

Το βιβλίο του Πικετί, από τα πιο ευπώλητα των τελευταίων ετών για την οικονομία, κάνει μία αναδρομή στις κοινωνικές ανισότητες από το 1800 μέχρι τις μέρες μας, για να καταλήξει στο εξής συμπέρασμα: το χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών διευρύνεται συνεχώς, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, με αποτέλεσμα την επιστροφή στον «καπιταλισμό των κληρονομημένων περιουσιών» - έναν καπιταλισμό που κυριαρχείται από μία «αριστοκρατία του πλούτου» και δεν προσφέρει ευκαιρίες ανέλιξης για αυτοδημιούργητους, υποστηρίζει ο Πικετί.

Από την άλλη, ο  Εντμουντ Φελπς, καθηγητής στο πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, που έχει τιμηθεί με το Νόμπελ Οικονομίας το 2006, δεν θέλει καν να χρησιμοποιήσει τον όρο «καπιταλισμός» στα συμφραζόμενα του Πικετί: «Νομίζω ότι είναι παραπλανητικό να λες ότι γενικώς ο ʻκαπιταλισμόςʼ ευθύνεται για οτιδήποτε. Είναι δεδομένο ότι σε μία δυτική κοινωνία αποδεχόμαστε την ιδιωτική ιδιοκτησία. Αν θέλετε, πείτε το ʻκαπιταλισμόʼ. Αλλά αυτό είναι το όχημα που καθορίζει τις μεμονωμένες αποφάσεις και συμπεριφορές όλων μας» λέει ο Αμερικανός οικονομολόγος στην Deutsche Welle.

«Βολικό» σχήμα, «βολική» ερμηνεία και η οποία βεβαίως δεν θίγει τους κρατούντες, τους οικονομικά κυρίαρχους, τους υπερ – πλουσίους του σύγχρονου κόσμου, «εξαλείφοντας» ως δια μαγείας τις πολλαπλές ανισότητες που γεννά και αναπαράγει συνεχώς το καπιταλιστικό σύστημα.

Οι ανισότητες της «συσσώρευσης κεφαλαίου»

O Γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί

Έχοντας αναλύσει τα ιστορικά στοιχεία, ο Τομά Πικετί διατυπώνει την εξής θεωρία: σε μία οικονομία με χαμηλούς δείκτες ανάπτυξης ο ήδη συσσωρευμένος πλούτος αναπτύσσεται με ρυθμούς ταχύτερους από εκείνους των μισθολογικών αυξήσεων, με αποτέλεσμα οι ήδη ευημερούντες να αφήνουν πίσω εκείνους που επιθυμούν να δημιουργήσουν νέο πλούτο. Εκεί είναι και η ευθύνη του «καπιταλισμού» με τη σημερινή του μορφή, επιμένει ο Γάλλος οικονομολόγος. Ο αντίλογος του Φελπς: «Είναι λυπηρό να πιστεύει ο κόσμος ότι η εισοδηματική ανισότητα προσφέρει μία μοναδική ευκαιρία αναδιανομής προς όφελος των αδυνάτων. Δεν μπορείς να πάρεις το ψαλίδι και να αρχίσεις να κόβεις στην κορυφή της εισοδηματικής πυραμίδας, γιατί αν το κάνεις, αυτό θα έχει συνέπειες και για τη μεσαία τάξη, αργά ή γρήγορα».

Στη μεσαία τάξη, οπωσδήποτε, όπως για παράδειγμα σ’ αυτήν της Ελλάδας που οδηγείται σε τελειωτική εξόντωση και εξαφάνιση κάτω από τις φονικές πολιτικές των μνημονίων.

Ωστόσο ο Φελπς δεν μπορεί να αντικρούσει το γεγονός ότι οι εισοδηματικές ανισότητες έχουν αυξηθεί εις βάρος της μεσαίας τάξης τις τελευταίες δεκαετίες: «Τον 19ο αιώνα η οικονομία αναπτυσσόταν με ταχείς ρυθμούς στη Βρετανία και στις ΗΠΑ, αργότερα και στη Γερμανία και στη Γαλλία. Τα εισοδήματα αυξάνονταν με γρήγορους ρυθμούς, κάτι που δεν συνέβαινε με τον ήδη συσσωρευμένο πλούτο. Σήμερα συμβαίνει το αντίθετο. Αλλά αυτό οφείλεται στην επιβράδυνση της παραγωγικότητας».

Αναδιανομή μέσω φορολογίας ή καινοτομίας;

  Η αντίθεση δεν θα μπορούσε να είναι πιο έντονη: ο νεαρός Πικετί, φίλα προσκείμενος στο γαλλικό σοσιαλιστικό κόμμα, έχει χαρακτηριστεί «σύγχρονος Μαρξ» και «ροκ σταρ της οικονομίας», βλέπει στους αναδιανεμητικούς φόρους τη μοναδική ευκαιρία για να δημιουργηθεί νέος πλούτος και διατυπώνει μία θέση που θυμίζει τη μαρξιστική θεωρία περί «πρωτογενούς συσσώρευσης κεφαλαίου».

Αντιθέτως ο ηλικίας 80 ετών αντι-κεϊνσιανός Φελπς, ο οποίος με το ερευνητικό του έργο αμφισβήτησε την παραδοσιακή αντίληψη περί αντίστροφής σχέσης πληθωρισμού και ανεργίας, βλέπει μία και μοναδική ευκαιρία: την αύξηση της παραγωγικότητας με παράλληλη στήριξη της καινοτομίας. «Δεν μπορείτε να έχετε καλές δουλειές, αν δεν έχετε ιδιωτικές επιχειρήσεις που αναπτύσσουν καινοτομίες ή αντιδρούν σε καινοτομίες. Σήμερα όλα τα βιομηχανικά κράτη υποφέρουν από μειωμένη παραγωγικότητα. Αυτό όχι μόνο συνθλίβει τους νέους, που αρχίζουν να μισούν τις δουλειές τους, αλλά και παραλύει τη μεσαία τάξη. Δεν θα καταφέρει να πλουτίσει όμως η μεσαία τάξη, όσο η κοινωνία μας απορρίπτει εκείνους που καινοτομούν και ξεφεύγουν από τα καθιερωμένα».

 Οδηγοί ταξί σε όλη την Ευρώπη διαμαρτύρονται για τις εφαρμογές των smartphones.

Ο Φελπς παραθέτει ένα παράδειγμα: μεγάλη διάδοση γνωρίζει τελευταία στην Ευρώπη το Uber, μία εφαρμογή car sharing για smartphones, η οποία επιτρέπει στους ενδιαφερόμενους να βρίσκουν έναν οποιοδήποτε οδηγό, χωρίς άδεια ταξί, που μπορεί να τους μεταφέρει στον προορισμό τους. Η επιτυχία της εφαρμογής έχει προκαλέσει κινητοποιήσεις των επαγγελματιών οδηγών ταξί, που υποστηρίζουν ότι είναι παράνομη και ευνοεί τον αθέμιτο ανταγωνισμό. «Η ουσία του ζητήματος είναι ότι δεν χρειάζεσαι πλέον δικό σου αυτοκίνητο, γιατί πάντα μπορείς να βρεις κάποιον που οδηγεί. Γι αυτό βγαίνουν στου δρόμους οι οδηγοί ταξί. Αλλά ο κόσμος αγνοεί τα πλεονεκτήματα της νέας τεχνολογίας και στηρίζει τους οδηγούς, άρα στηρίζει και τον παραδοσιακό τρόπο παραγωγής και διάθεσης των αυτοκινήτων» υποστηρίζει ο Φελπς.

Συνηθισμένη θα λέγαμε «λογική» και προσέγγιση η οποία απομονώνει το ρόλο της τεχνολογίας και της καινοτομίας από τις οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις καθώς και από τις σχέσεις εξουσίας.

Υπερτονίζει τα όποια θετικά αποτελέσματα αγνοώντας τις ευρύτερες συνέπειες και τα τραύματα που δημιουργεί σε εργαζομένους, κοινωνικές ομάδες που πλήττονται.

Ένα είδος κοινωνικής μηχανικής και κοινωνικού δαρβινισμού όπου ευνοούνται περιορισμένες ομάδες που κατέχουν τον πλούτο και τη δυνατότητα ευκολότερης πρόσβασης στις όποιες καινοτομίες.

Ενώ «θεοποιείται» η  βελτίωση της «παραγωγικότητας» η οποία πάντα συνδέεται με τη μείωση του κόστους εργασίας. Άρα, την αποδιάρθρωση των όποιων εργασιακών και κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων.

Από την άλλη η «μοντελοποίηση» των διάφορων μορφών του σύγχρονου καπιταλισμού προσφέρει ορισμένα θεωρητικά ερμηνευτικά εργαλεία, χωρίς να μπορεί ακόμη να προχωρήσει σε μια συνθετική απεικόνιση και ερμηνεία των σύγχρονων τάσεων στην παγκόσμια οικονομία και κοινωνία, με τις πολύμορφες αντιθέσεις και συγκρούσεις.

Ωστόσο, ένα νέο επίπεδο θεωρητικής ανάλυσης είναι – μάλλον – αναγκαίο – για την ανατροπή του ενός συστήματος που γεννά τις πιο βάρβαρες μορφές κοινωνικής αδικίας, ρατσιστικής μισαλλοδοξίας, που αναπαράγει το νεοναζισμό και τέλος απειλεί τη ζωή στον ίδιο τον πλανήτη οδηγώντας στα άκρα τις περιβαλλοντικές ανισορροπίες.